مروان بن محمد آن را بر بالاى يكى از بلنديهاى شهر ساخته است . « 1 » ابو الفداء مىنويسد : موصل در زمين هموارى واقع است و دو بارو دارد كه نيمه ويرانند . . . در اين زمان ( قرن هشتم ) بيش از دو ثلث شهر آبادان است و قلعه‌اى ويران دارد . « 2 » به نوشته حمد الله مستوفى ، دور باروى شهر موصل هشت هزار گام است . . . محراب مسجد جامع آن از سنگ تراشيده است . . . و عمارات عاليه بدر الدين لؤلؤ كه در شهر ساخته شده ، ديده مىشود . اكنون بيشتر شهر موصل ويران است ( احتمالا ويرانى شهر بر اثر حملهء مغول و زدوخورد آنان با كردان بوده است ) ، حقوق ديوانى آن سيصد و بيست و هشت هزار دينار است . « 3 » ابن بطوطه كه در قرن هشتم از جزيره و عراق ديدن كرده در وصف موصل مىنويسد : شهرى قديمى و پرنعمت است . قلعهء مشهور بسيار استوارى به نام حدباء دارد . برج و باروى شهر مستحكم است و خانه‌هاى سلطنتى با باروى شهر پيوسته است . دو باروى محكم با برجهاى متعدد . . . حومه‌اى وسيع ، مساجد ، گرمابه‌ها ، مسافرخانه‌ها و بازارهاى متعددى دارد . مسجد جامعى در حومه و در ساحل رودخانه دجله دارد كه گرداگرد آن پنجره‌هاى مشبك آهنى و در كنار آن مصطبه‌هايى با نهايت زيبايى و استحكام مشرف بر دجله ساخته شده است . در داخل شهر دو مسجد جامع نو و كهنه وجود دارد . در داخل صحن جامع جديد گنبدى وجود دارد كه در داخل آن حوضچهء مرمرى هشت‌گوشه‌اى بر روى يك ستون مرمرى ساخته شده كه آب از آن با نيروى زياد به بلندى قامت يك انسان فوران مىكند . . . قيصريه موصل بسيار زيبا و داراى درهاى آهنين است كه طبقات دكانها و خانه‌ها در گرداگرد آن بر روى هم قرار گرفته و بناهاى عالى دارد . اهالى موصل در مكارم اخلاق و فضيلت و غريب‌نوازى و نرم‌زبانى مشهورند . ابن بطوطه اضافه مىكند ، امير موصل ( در زمان ابن بطوطه ) سيد علاء الدين بن شمس الدين ملقب به حيدر است . . . وى مردى بخشنده و گشاده‌دست است و سلطان ابو سعيد او را احترام زياد مىگذارد . « 4 »

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 223 و 224 . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 321 . ( 3 ) . نزهة القلوب ؛ ص 102 . ( 4 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 256 و 257 .